مقاله  تحقیق رفیق ملاویسه

از زماني كه جايز هي صلحِ نوبلِ سالِ ۲۰۰۳ ميلادي به شيرين عبادي اختصاص

دانست، بحث در اين باره بالا گرفته است. هدفِ نوشته ي زير زدودنِ برخي

ابهامها در بررسيِ گفتمانهاي مربوط به اين موضوع است. در اين نوشته، كه

ايدئولوژيك–استراتژيك بررسيده شده و برنموده مي شود كه برخوردِ متناسب

با هر گزاره اي تابعِ تشخيصِ گفتماني است كه بسترِ آن را تشكيل مي دهد.

كهنِ ديني–عرفي و نحوه ي نگرشِ آن به انسان بوده است. حقوقِ بشر مفهومي است شكل گرفته در عصرِ

جديد. پيشينه اي كه در گذشته دارد تا همان حدي است كه شيمي در كيمياگري دارد ، يا اگر بخواهيم

و دورا نِ كهن دارد . فلسفه ي جديد با گسستهاي انقلابي آغاز شده است . نامهاي فرانسيس بيكن ، رنه

دكارت، ديويد هيوم و ايمانوئل كانت همه يادآو رِ گسستها يي قطعي اند . گسستِ شاخصِ عص رِ جديد ،

سرنوشتِ خويش را تعيين كند . دين يعني عبوديت و عبادت . عصرِ جديد گسست از دين است . مشخصه ي

كارِ انسا نِ عص رِ جديد بي ساماني پديد نياورند . دستكاريِ دين هميشه وجود داشته است ، هر سلطاني دين را

بنيادهاي فك رِ فرقه اي و جريان و الزامهاي رقابت با پيرامونيان . دستكاريهاي جديد از دستكاري هاي كهن

"صادقانه" ترند: تفسيرِ جديد معمو ً لا با حقِ انساني تفسير مي آغازد و لزومِ تداو مِ من شِ ديني و در نتيجه لزومِ

همخوان شد نِ آن با نيازهاي تازه . دستكاري هاي كهن اين چنين نبودند . مي گفتند اين است و جز اين

نيست و هميشه اين گونه ب وده است . عده اي گردن مي نهادند ، عده اي سركشي مي كردند و عده اي نيز

سكوت مي كردند و منتظرِ تغييرِ وضعيت مي ماندند.

بندگي خاستگاهي زميني دارد . اگر جامعه ي بشري به گونه اي شكل مي گرفت و تكامل مي يافت كه

شناخته شده ي آن بود . آن دي نِ مفروض مشكلي با حقوق بشر — كه فرض مي كنيم انسانهاي از آغاز آزاد

نيز مي دانستند چيست — نداشت ، يا اگر داشت از جنسي ديگر بود ، يعني مشكل جز ايني بود كه بر ما

ديني و بيرون از آن محيطِ سياسي –اجتماعي و فرهن گي اي كه پذيراي پيدايش و رشدِ عبوديت بوده است .

دانست و بطلانِ آن را ضربه اي به دستگاهِ انديشگ يِ ديني تلقي نكرد . حقو قِ بشر مشكل دارد با اصلِ دين ،

كه  عبوديت است . از ديدگا هِ عبودي تِ ذاتي انسان ، اين موجود هيچ حقي ندارد ، نه در براب رِ فرمانرواي

كيهاني و نه فرمانرواي زميني كه سايه ي اوست، دست كم در آنجايي كه علماي دين تأييدش مي كنند . از

ديدگاهِ عبوديت ، انسان فاق دِ مصونيت است ؛ نه مصوني تِ رواني –شخصيتي دارد ، نه مصونيتِ جسمي . بايد

معروف را بپذيرد و از م ن َ كر دوري جويد ، وگر نه مجازات مي شود. در اين حال مجاز نيست اصلِ آزاد يِ

فردي را در برابرِ فرمانِ دين بگذارد.

موضوعِ حقوقِ بشر ، انسان چونان انسان است . در اعلاميه ي جهاني حقوق بشر مجموعه اي از آزاديها

تمام افراد بشر آز اد زاده » : برشمرده شده كه حقِ هر انساني ا ند. ماده ي نخستِ اعلاميه با صراحت مي گويد

هر » : و ماده ي دوم بر اين مبنا قيد مي كند «. مي شوند و از لحاظ حيثيت و كرامت و حقوق با هم برابر اند

اين بينش با نگرشِ ديني ، خاصه در نوعِ «. همه ي آزادي هاي ذكرشده در اين اعلاميه بهره مند گردد

توحيدي آن ، ناسازگار است . دينهاي توحيدي فقط با يكتادانيِ آفريدگار و يكتاپرستي مشخص نمي شوند .

دايره ي آيينِ خويش را گمراهي و تباهي مي دانسته اند. از منظرِ اين دينها ، در دوره ا ي كه هنوز عصرِ جديد

.« از لحاظ حيثيت و كرامت و حقوق با هم برابر اند » ، دين و عقيده اي

نتيجه ي مشابهي مي رسيم. نظمِ سياسي و اجتماعي اي كه دين ارزشهاي خود را در آن متجلي مي بيند ، آني

نيست كه بتوان آن را دموكراسي اي دانست كه بودش يابيِ حقوقِ بشر تابعِ بودش يابيِ آن است.

عبوديت بوده است . اگر منشِ عبوديت با انقلابهاي فكري و سيا س يِ عصرِ جديد در هم نمي شكست ،

هزاران سال هم اگر مي گذاشت در واتيكان يا قم مفهومي به نام حقوقِ بشر زاده نمي شد.

پس مي توانيم برنهيم كه دين با حقوقِ بشر سازگار نيست . اين برنهشت اما فقط آن هنگام درست است كه

هر دو مفهومِ دين و حقوق ب شر را با محتوايي شفاف و با مرزهايي تيز –جداگشته از پيرامونشان تعريف

كنيم. اين دو مفهوم در كاربستِ روزمره ي خود چندان شفاف نيستند ، به سيالي تِ تفسيري ميدان مي دهند و

تابعِ برداشتهاي مختلف مي شوند. آنها به اموري انساني ارجاع مي دهند و از اين نظر سيال يتِ تفسيري در بودِ

آنهاست. پيش مي آيد كه با تفسيري خاص ، به صورت آگاهانه يا فقط در واكنشِ تجربي و بي هيچ

مقدمه چينيِ گفتمانيِ مشخصي ، گفته شود : "دين با حقوق بشر سازگار است ." اين سخن معمو ً لا بيش از آن

انتخاب و سليقه است . گزارنده با اين گزاره مي گويد ، كه ديني مي خواه د يا ديني را مي پسندد و آن

ادراكي از دين را درست مي داند كه با حقوقِ بشر سازگار باشد . گزارنده ممكن است مفهومِ ح قِ بشري را

حقوق بشر ، سازگاريِ كامل دارد با ارزشهاي ديني ، كه بنا بر برداشتِ وي سمتِ آزادگي را برنموده اند .

گزاره ي "دين با حقوقِ بشر سازگار است " را در اين مفهومِ آرزويي ، سليقه اي و انتخابيِ آن گزاره اي

گفتاري مي ناميم و معناي آن را در گفتارِ جار يِ زيست–جهاني مي جوييم. شكلِ منفيِ اين گزاره را پيشتر

در سط حِ نظري برنهشتيم . پرسيدني است كه گزاره ي نظري "دين با حقوق بشر سازگار نيست "، آيا به

راستي وازننده ي گزاره ي گفتاري اي است كه مي گويد "دين با حقوق بشر سازگار است "؟ و نيز اگر در

سطحِ نظري كسي برنهد كه "دين با حقوق بشر سازگار است "، آيا همان چيزي را مي گويد كه گزاره ي

گزاره نظري با ادعاي ميان –نهادي بودن در ميان گذاشته مي شود . گوينده باور دارد كه هر نهادِ

به اين اعتبار ميان –نهادي است . محتواي گزاره ي ميان–نهادي را مي توانيم نتيجه ي بحثي واقع بين و استدلالي

تلقي ك نيم ميان انسانهايي كه تواناييِ پيشبر دِ چنين بحثي را دارند . در جريانِ چنين بحثي طبعًا روا نيست كه

كسي بگويد "اين تفسير من است ، مي خواهيد بپذيريد ، م ي خواهيد نپذيريد "، يا "سليقه ي من اين است "،

"من اين گونه مي پسندم"، "به من الهام مي شود"، "من چيزهايي را مي بينيم، كه شما نمي توانيد ببينيد "، "اين

نظرِ من است ، چون من نظركرده هستم " و حرفهاي ديگري از اين دست . در پهنه ي گفتا رِ روزمره ، آنگاه

كه كسي مي گويد "من اين گونه فكر مي كنم"، چه بسا منظورش اين است كه بحث نكنيد ، مر زِ پذيرشِ

من اينجاست و من تمايلي دارم كه انگيزه هاي خود را دارد و با استدلالهاي شما تغييريافتني نيست . اگر

مي شود كه "ما به نظر شما احترام مي گذاريم"، "هر كس حق دارد نظر خود را داشته باشد ". بر همين پايه

بايد بر عقيده ي گزارنده ي سازگاريِ دين با حقوق بشر در پهنه ي گفتارِ روزمره احترام گذاشت . كسي كه

ديگران مي كنند.

خود مي داند. گفتارِ روزمره تجويزهاي پزشكيِ خاص خود را دارد . جايي كه سواد و آگاهيِ عمومي در

زبانِ روزمره را نقد كنند ، سخنشان پذيرفته مي شود. اما اگر مث ً لا پاي رخدادي در تاريخِ دين در ميان باشد

پزشكان در موردِ پيشين پذيرفته شود . نبايد تعجب كرد ا گ ر بحثي درگيرد و در جريانِ آن كسي گويد

ذره اي در باورهايش تغيير نمي دهد، حتا اگر حق با مورخان باشد . در بحثهاي سياسي نيز چنين است .

متخصص بايد زبان تخصصي اش را كنار بگذارد و مقصودش را در گفتارِ طبيع يِ روزمره بيان كند . تقسي مِ

موضوعهاي سياسي به مبحثهاي تخصصي و سپردنِ آنها به خبرگان خواس تِ دموكراتيكي نيست.

فرايندِ آن را كوتاه كرد.

دين همه گير است و مثلِ هر پديده ي همه گيرِ ديگري مقوله هايش در گفتارِ همگاني تعريف مي شوند —

تعريف نه در معناي مرزگذاريِ معرفتي ، بلكه به صور تِ تشخص يابي در كاربرد . هر مقوله اي دار اي يك

طيفِ معنايي است كه در تغيير است و روحِ زمان را منعكس مي كند. دين اما عالمانِ خود را نيز دارد كه

اما ابهامهاي آنها از نوعِ ابهامهاي گفتارِ روزمره نيست و سيا ليت و انعطافي هدفمند دار ن د. زبا نِ تخصصيِ

ابزارهاي آن را فراهم مي كنند و يكي از اين ابزارها خود مي تواند مبهم گويي و ابهام آفريني باشد . زبا نِ

عالمانِ ديني زبانِ يك شغل است و آوازه گري هايشان تبليغ براي متاعِ معيني است. گفتارِ اينان همان گفتا رِ

به مثابهِ ايدئولوژي، گفتارِ عمومي در موردِ دين را جهت دهد.

مدتي است كه م تخصصا نِ دين در انديشه ي حقو قِ بشر هستند . در زبانِ استراتژيكِ آن ان هر دو

گزاره ي مثبت و منفي درباره ي سازگاري يا ناسازگاريِ دين با حقوقِ بشر تقرير شده است . سنت گرايان

طبعًا بر ناسازگاريِ اين دو تأكيد مي كنند. محتواي گزاره هاي آنان فرق دارد با آنچه در گفتارِ روزمره يا

در بحثِ نظري در اين باره گفته مي شود. گزاره هاي نظري را نمي توان دربرابر گزاره هاي ايدئولوژيك

گذاشت. اين گزاره هاي نظري اند كه ثابت يا باطل مي شوند. گزاره هاي ايدئولوژيك ميداندار مي شوند ، به

بمانند. هيچ گزاره ي ايدئولوژيكي را نمي توان باطل كرد . تنها كا رِ شدني تنگ كردنِ عرصه بر آنهاست تا

به دليلِ آگاهيِ انتقاديِ عمومي فرصتِ ميدانداري نداشته باشند . بسيار پيش مي آيد كه در برابرِ يك

گزاره ي ايدئولوژيك يك گزاره ي ايدئولوژيكِ ديگر قرار گيرد . گزاره اي به صورت منفي و گزاره اي به

صورت مثبت تقرير مي شود. اينها اما نه نقيض هم، بلكه رقيب هم اند.

مي كنند كه در عرصه ي نظر بيان شدني است . گزاره ي ناسازگاري دين و حقوق بشر به عنوانِ گزاره اي ديني

از اين نوع است . در اين حال گزارنده صريحًا هويت و واقعيتي تاريخي را بازتاب مي دهد . گزاره ي

ايدئولوژيكِ سازگاري چنين نيست . اين گزاره معمو ً لا با توسلِ به حقِ تفسير بيان مي شود و بيان كننده ي

آن روشنفكران د يني انديشي هستند كه بر آنند به بايستگي هاي عص رِ جديد گردن بگذارند . از حقِ تفسير

اما به لحاظِ نظري هيچ حقانيتي در تفسير حاصل نمي شود.

دين مدام موضو عِ تفسير است . به تعدادِ مؤمنان دين وجود دارد . اشتراك در يك فرهنگِ ديني ، كه

كه به صورتِ طبيعي –تاريخي شكل مي گيرد. كسي كه در جامعه اي پير وِ ديني خاص متولد شود ، معمو ً لا

به كي شِ آن جامعه در مي آيد. اين وجهِ طبيعيِ آن مجموعه است. قيدِ تاريخي به تبارشناسيِ آن و دور ههاي

مختلفِ زندگ يِ م جموعه به عنوانِ يك واحد اشاره دارد. كسي كه با حرارت از يك اعتقادِ ديني دفاع

مي كند و پيروي از آن را واجبِ مطلق مي داند، خود به صورتِ اتفاقي بدان باور رسيده است . ممكن بود

ديگر بودند . اعتقادِ ديني اعتقادِ يك مجموعه ي تاريخي است كه اگر نبود ، آن اعتقادها نيز وجود نداشتند .

از اين نظر حكمهاي اعتقادي، از نو عِ گزاره هاي ميان –نهادي نيستند ، استدلال برنمي دارند و آن جايي كه

با استدلال پا به پيش مي گذارند، از منطق به صورتِ ابزاري براي سخنوري و آوازه گري استفاده مي كنند .

گزاره ي ديني نه ميان –نهادي، بلكه ميان –گروهي است . هر گروهي با حدي از سختگيريِ تفسيري مشخص

مي شود. هر فرد در جريانِ تربيت ح دِ خود را مي شناسد و درمي يابد تا چه حد قادر است اعتقادِ گروهي را

به صور تِ فردي تفسير كند . طبعًا جايگاهِ فرد در مراتبِ قدرت تأثير مي گذارد كه اختيا رِ او در اين چه

ميزان باشد . تا پيش از عصرِ جديد و ب ر هم خورد نِ ساما نِ باورهاي سنتي ، كسي از حقِ تفسير س خن

نمي گفت و بر مبناي اين حق خواهان آن نمي شد كه برداشتِ او از دين روا دانسته شود . روادان يِ تفسيرِ

فردي دستاور دِ عص رِ جديد است . در اين عصر دينهاي مختلف به تدريج مي آموزند كه بايد از سختگيري

در تفسير بكاهند . انسانِ دورا نِ ما در انتخابِ سبك زندگي آزاد است ، از زي رِ فشا رِ فرهن گِ بسته ي گروهي

در آمده و امكانِ مقايسه و گزينش و تلفيق دارد . اين انسان با درهم آميزيِ باورهاي مختلف ممكن است

به اين نظر رسد كه "دين با حقوق بشر سازگار است." همچنان كه پيشتر گفتيم او با بيانِ اين نظر آرزويي

بشر ارج نهد.

پيش مي آيد كه بخواهند سخ نِ "دين با حقوق بشر سازگار است " را به عرصه ي نظر بركشند . با

مي دهند. اگر از آنان انتقاد شود ، در نهايت ممكن است اين پاسخ از آنان شنيده شود كه ماييم كه ذاتِ

دين را مي شناسيم و تفسيري از آن به دست مي دهيم كه با ذاتش همخوان است . اين پاسخ ايدئولوژيك

است و فاقدِ ارز شِ نظري است . تاريخِ دين در برابر ماست و ما دستِ كم مي توانيم خطوطِ اصل يِ هوي تِ

خطه هاي فرهنگ يِ م ختلف ترسيم كنيم . در آن دورانِ استوار يِ ه ويت ، دين نقشي محوري در فرهنگ

دارد. تاريخِ آن مستقل است و تاريخهاي ديگر ، كه موضوعشان به عنوانِ نمونه هنر يا فلسفه است ، در

حاشيه ي اين تاريخ جاري اند. روشنفكرانِ ديني بسيار مايل اند كه تاريخِ دين را نبينند و همه چيز را به

تفسيرِ امروزيِ خود فروكاهند. اين تفسيرِ امروزين در باره ي آن دين در استقلالِ تاريخي اش چيزي

نمي گويد و آنچه مي گويد برگرفته هايي است از ديدگاههاي جديد. تأثيرِ مثبتِ عصرِ جديد است كه اين

گونه تفسيرها را به سمتِ جانبداري از آزادي و حقوقِ بشر مي كشاند . گزاره اي كه از زبانِ روشنفكرانِ

سوسياليستي. نمونه ي مسيحيت نشان مي دهد كه گزاره هاي بسيارِ ديگري درباره گونه هاي ديگري از

سازگاري ها خواهيم شنيد كه تنها واقعيتي را كه ب يان مي كنند الزامهاي سازگاري است نه نفسِ سازگاري .

توضيحِ تمامي تِ تاري خِ دين و تماميتِ مشكلهاي جهاني خودد اري مي كند. اين آن نوعي سازگار شدن با

جهان مدرن است كه در خطه ي فرهنگي ما هنوز بايد انتظارش را بكشيم.

گزاره ي "دين با حقوق بشر سازگار است " تنها در حالتي ايدئولوژيك يعني پوشنده و واژگون نما

نيست كه بيان گرِ خواس تِ تغيير باشد . اين سخن در گفتارِ همگاني سخني اس ت سياسي كه مثلِ هر سخنِ

سياسيِ ديگري مي تواند موضو عِ داوري قرار گيرد . باور بدان و جريان ساز يِ سياسي گِ ردِ آن يك ح قِ

دموكراتيكِ سياسي است.