سازمان بورس
(وظایف و اختیارات)بورس چیست؟
بخش مالی اقتصادی هر کشور تأمین کننده منابع مالی و فعالیت های حقیقی اقتصادی
محسوب می شود که به دو بخش تقسیم می گردد
:بازار پولی که عمدتاً توسط نظام بانکی یک کشور اداره می شود ه مهمترین کارکرد آن
تأمین اعتبارات کوتاه مدت است
. بازار سرمایه که کارکرد اصلی آن تأمین مالی بلند مدتمورد نیاز در فعالیت های تولیدی و خدماتی مولد می باشد
.بورس یک نهاد سازمان یافته ای است که از جمله نهادهای عمده و اساسی در بازار
سرمایه محصوب می شود و در کنار سایر موسسات و سازمانها، وظایف چند گان ه ای را
بر عهده دارد
. کارکردهای اساسی بورس مدیریت انتقال ریسک و توزیع آن، شفافیتاطلاعات، کشف قیمت، ایجاد بازار رقابتی و همچنین یکی از کارکردهای مهم آن جمع آوری
سرمایه ها و پس اندازهای کوچک برای تأمین سرمایه مورد نیاز فعالیت های اقتصادی
است
. تاریخچه تأسیس اولین بورس به اواخر قرن چهارده و اوایل قرن پانزده در کشورهلند بر می گردد
. اما بورس به صورت مدون از دو قرن پیش شروع به فعالیت کرده استدر حال حاضر با پیشرفت تکنولوژی و استافده از ابزارهای الکترونیکی بیشتر معاملات در
بورس از طریق رایانه صورت می گیرد
.مهمترین مأموریت بورس کالایی بر اساس گزارشهای آنکتاد کمک به ساماندهی و
اصلاح ساختار بازار محصولات بخش کشاورزی از طریق شفافیت اطلاعات، کشف قیمت،
توزیع ریسک و سیالیت در معاملات و همچنین تأمین منابع مالی مورد نیاز فعالان بخش
کشاورزی از طریق سرمایه توسعه بازار سرمایه است که اولی در کشورهای در حال
توسعه و دومی در کشورهای پیشرفته و صنعتی ملاک عمل قرار می گیرد
.تعریف چند اصطلاح رایج در بورس
بورس و مفهوم آن
کلمه ای فرانسوی است که معنای آن در زبان فرانسه
(کیف پول) می باشد. Bourseسهم
نشان دهنده مالکیت یک فرد
(حقیقی یا حقوقی) در یک شرکت می باشد.بنگاه های معاملاتی هستند که خرید و فروش سهام توسط آنها صورت می گیرد
. در اینمعاملات، کارگزار وکیل تام الاختیار فروشنده و خریدار هستند
.قیمت نهایی روزانه سهام
قیمت نهایی سهم که در پایان روز محاسبه می شود میانگینی از قیمت های مورد معام له
شده آن روز براساس حجم مبنا می باشد
.عرضه و تقاضا
به درخواست هایی که برای خرید وارد سامانه بورس می شوند تقاضا و به درخواست
هایی که برای فروش وارد می شوند عرضه گفته می شود
. عرضه و تقاضای یک سهمتعیین کننده قیمت آن است
.انواع شرکتهای فعال در بورس
شرکتهای پذیرفته شده و شرکتهای فعال در بورس به دو دسته تقسیم می شوند
:-1
شرکت های تولیدی 2- شرکتهای سرمایه گذاریشکرت های تولیدی معمولاً به تولید کالای خاصی مبادرت می ورزند و در گروه صنایع
فعال در بورس قرار می گیرند و در سازمان بورس با نام شرکت و کد خاص خود،
مشخص می شوند؛ اما شکرتهای سرمایه گذاری شرکتهایی هستند که به عنوان واسطه
های مالی فعالیت می کنند که این گونه شرکت ها یا فعالیت تولیدی ندارند و یا فعالیت آنها
به گونه ای است که با کمک های مالی از طریق خرید سهام شرکتهای تولیدی و صنعتی و
یا مجموعه ای از آنها به تولید و سرمایه گذاری این شرکتها مبادرت می کنند در حال
حاضر شرکتهای سرمایه گذاری فعال در بورس
38 شرکت و شرکت های تولیدی 389شرکت هستند
. هم چنین اکنون زمینه های لازم برای حضور شرکت های خدماتی نیز دربورس فراهم شده است
.قانون و اساسنامه بورس
تا قبل از تصویب بنرامه سوم و اجرای آن
1379 کشور ما برای راه اندازی بورس هایکالا با خلاء قانونی مواجه بود، تا اینکه دست اندرکاران تدوین لایحه و قانون برنامه سوم
توسعه به تدوین و تصویب قانونی اقدام کردند
.این موضوع در ماده
94 برنامه سوم توسعه گنجانده شده تا یک بازار متشکل وسازمان یافته ای تشکیل شود که به طور منظم کالای معینی با ساز و کاری خاص مورد
معامله قرار می گیرند
. البته طبقه بندی های متعددی برای یک بورس کالایی وجود دارد، اماگسترش بازارهای بخش مالی و حقیقی اقتصاد سبب شده چندین نوع از بررسی ها در قالب
یک تشکل متمرکز قرار داشده باشند
.بورس کشاورزی که قرار بود قبل از بورس فلزات راه اندازی شود، به دلیل اختلافاتی
که در کابینه دولت اصلاحات به وجود آمد، به تأخیر افتاد با شدت گرفتن اختلافات در
دولت اصلاحات، زمینه های راه اندازی بورس فلزات مهیا شد و بالاخره این که با راه
اندازی این ن وع بورس در شهریور
382 ، بورس فلزات اولین بورس منطقه ای ایران نامگرفت
. هم اکنون این نوع بورس از اهداف اولیه خود فاصله گرفته و براساس گزارش مرکزپژوهش های مجلس، به صورت انحصاری اداره می شود
.بورس کشاورزی نیز بر مبنای تجربه از بورس فلزات در سال
83 فعالیت رسمی خود راآغاز کرد که بنابر گفته دبیر کل بورس کالای کشوری، اهداف این نوع بورس هم در سال
اول فعالیت تحقق نیافته است
.با توجه به ایجاد پیشرفت و توسعه در زمینه های اقتصادی و نیاز به تدوین قانون
جدیدی در زمینه بازار اوراق بهادار، لذا با مطرح شدن بحث های گوناگون از حدود
4 سالقبل، بالاخره در سال
83 آخرین نسخه ارائه شده در دولت تصویب و در آذرماه سال 84برای اجرای به سازمان مدیریت ابلاغ شد
.قانون قدیم بورس مربوط به سال
1345 بوده و هم اکنون قانون جدید مطابق با شرایطامروز بازار و اقتصاد کشور تدوین شده است
. تفکیک میان مقام عملیات و نظارت یکی ازمهمترین تفاوت های قانون جدید وقدیم بازار اوراق بهادار مطرح شده است که به موجب
آن، سازمان بورس تشکیل شده، وظیفه نظارت و شرکت بورس ایجاد شده، وظیفه عملیات
را به عهده دارند و این در حالی است که در قانون قبلی بورس هر دو وظیفه را انج ام می
داده است
.در این قانون درخصوص ساماندهی بازار اولیه امده است
: سازمان بورس اوراق بهاداربه شرکت های بورس مجوز ثبت ش رکت می دهد و این در حالی است که در قانون قبلی
سازمان بورس هیچ کنترلی بر شکرتهای سهامی عام که اوراق بهادار منتشر می کنند،
نداشته است
.وظیفه ایجاد ابزارهای مالی به بورس و نظارت قانونمند بر ارکان و نهادهای فعال در
بازار سرمایه از دیگر موارد مورد مقایسه در قانون جدید بورس در مقایسه با قانون قبلی
است، به طور کلی مطابق قانون جدید بورس وظیفه نظارت منسجم و قوی بر شرکتهای
سرمایه گذاری فعال در بازار اوراق بهادار، شرکت های کارگزاری، صندوق های
بازنشستگی، شرکتهای تأمین سرمایه و شرکتهای سپرده گذاری اوراق بهادار را خواهد
داشت
.طرح جرایم و مجازات های متناسب با تخلف انجام شده را از دیگر تفاوت های قانون
جدید با قانون قبلی به شمار می رود
. بر هیمن اساس، یکسری ف عالیت ها در بازار می توانندجرم محسوب شوند و متناسب با هر جرم مجازاتی در قانون تعریف و تعیین شده که این
امر موجب شفافیت بازار سرمایه می شود
.در نتیجه، شورای عالی بورس و سازمان بورس مهمترین ارکان اصلی بازار اوراق
بهادار هستند و اتخاذ تدابیر لازم جهت سامانده ی و توسعه بازار اوراق بهادار، تعیین
سیاستها و خط مشی بازار اوراق بهادار، پیشنهاد آیین نامه های لازم به هیأت وزیران
برای تصویب، مشخص کردن نرخ های کارمزد دریافتی از فعالان بازار و ارتباط بازار
کشور با بورس خارج کشور از مهمترین وظایف شورای عالی بورس عنوان شده است
.در قانون جدید مقام ناظر، کسی که به بازار سرمایه نظارت می کند، با مقام اجرای و
عملیاتی و تصدی گری جد شده است
. در طول 40 سال گذشته این دو مقام یکسان بود وتمامی عملیات اجرایی توسط یک هیأت م دیره صورت می گرفت
. این جدایی به این صورتاست که تمام فعالیت هایی که در زمینه تصدی گری و امور اجرایی است، به مردم واگذار
می شود
. براساس فعالیت های عملیاتی و اجرایی بورس های کالای کشاورزی و فلزاتمنحل خواهد شد و به صورت شرکتهای سهامی عامل در خواهد امد
. نقش دولت هم در اینبورس ها فقط تصویب اساسنامه این شرکت ها است
همچنین در قانون جدید برای سهامداران، شکرتهای کارگزاری و سرمایه بورس اوراق
بهادار وظایف مشخصی در نظر گرفته شده است، به طوری که در شرایطی که از هر سه
آنها حمایت و در صورت خطایشان نیز مجازات هایی برای آ نها پیش بینی شده است در
صورتی که مدیران شرکت های دولتی حاضر در بورس، سه بار کار تخلفی انجام دهند، نام
آنها در لیست سیاه قرار خواهد گرفت و دیگر نمی توانند به عنوان مدیران شرکت های
بورس فعالیت کنند
.در حال حاظر نیز با پایان یافتن مهلت ثبت نام از موسسین شرکت سهامی عام، سازمان
بورس مفاد ماده
54 قانون را چک می کند و براساس آن مجمع عمومی هیئت موسسبورس اوراق بهادار تشکیل می شود
.در عین حال، مطرح شده است که حضور کارگزاران جهت کنترل بازار در شرکت
سهامی عام بورس ضروری است
. بنابر این میزان سهامی که کارگزاران می توانن د درشرکت سهامی عام بورس داشته باشند بیشتر از سهام اختصاص یافته به افراد حقیقی
است
. هدف اصلی از تشکیل شکرت سهامی عام بورس کنترل بازار بورس است . بازدهشرکت سهامی عام بورس از لحاظ کسب سود به مانند دیگر شرکت های سهامی است
.البته با توجه به اینکه در شرکت سهامی عام بورس مدیریت توسط بخش خصوصی اعمال
می شود در نتیجه سهام داران از حضور در شرکت سهامی عام بورس استقبال می کنند
.براساس برخی گزارش ها، ارزش جاری بازار بورس تهران در پایان چهار ماه نخست سال
7
درصدی ن سبت به / 2006 به 37 میلیارد و 570 میلیون دلار رسیده است که کاهشی 5سال گذشته نشان می دهد
.هم اکنون شورای عالی بورس هم با راه اندازی بورس نفت در ایران موافقت اصولی
کرده و اساسنامه آن نیز تهیه و به سازمان بورس اوراق بهادار همچنین بورس های کالایی
فلزات و کشاورزی تقدیم شده است
.تحلیل گران اقتصادی هم معتقدند که بورس ایر ان مانند صنعت بیمه و سایر صنایع در
حال تبدیل شدن به صنعت است
.با تبدیل بورس های کالایی به شرکت سهامی عام، مدیر عامل این شرکت ها با مجوز
شورای بورس انتخاب می شوند و تحت اختیار سازمان بورس اداره خواهند شد و نقش
وزارتخانه ها در این نوع بورس ها نیز به طور کلی از بین می رود
.در پایان به این نکته اشاره می شود که اساسنامه شرکت بورس در
71 ماده و 271385
به تصویب مجمع عمومی موسس شرکت و در تاریخ /12/ تبصره در تاریخ 171386/1/19
به تصویب سازمان رسیده است که به تعریف اصطلاحات متداول، نام،موضوع، مدت، تابعیت و مرکز اصلی ا عضای شرکت می پردازد همچنین چهره چوب فعالیت
میزان سرمایه، ترکیب سهامداران و نقل و انتقال سهام، ارکان شرکت، مقررات مالی و سایر
موارد را مشخص می نماید
. لکن بورس 38 ساله ایران هم اکنون در شرایط حساسی استتا این که با تصویب اساسنامه های جدید بورس کارایی، سازمان بورس اوراق بهادار وارد
مرحله جدیدی از فعالیت نوپای خود شود
.سیر تحولات شرکت بورس
1315 :
انجام اولین مطالعات جهت ایجاد بورس اوراق بهادار در ایران1317 :
تکمیل گزارش مطالعاتی توسط گروه کارشناسی بانک ملی ایران.1333 :
آغاز فعالیت های تحقیقاتی گسترده پ س از جنگ ج هانی دوم و کودتای 28 مردادسال
1332 توسط گروهی متشکل از اتاق بازرگانی، اتاق صنایع و معادن، بانک کشاورزیو وزارت بازرگانی
1345 :
تصویب قانون تشکیل بورس اوراق بهادار تهران1346 :
ورود سهام بانک صنع و معدن و آغاز رسمی فعالیت های بورس اوراق بهادارتهران
6
میلیارد ریال / 1346-1357 : گسترش بورس از 6 بنگاه اقتصادی پذیرفته شده با 2سرمایه به
105 بنگاه با بیش از 230 میلیارد ریال1358 :
تصویب قانون اداره امور بانکها و ملی شدن بانکها و بیمه ها، تصویب قانونحفاظت و توسعه صنایع ایران و خروج شرت ها از بورس، کاهش تعداد شرکتهای پذیرفته
شده از
105 شرکت در سال 57 به 56 شرکت در سال 581357 :
پیروزی انقلاب اسلامی و دوره دفاع مقدس -13671367 :
افزایش شرکتهای پذیرفته شده در بورس از 56 شرکت در سال 67 به -1375249
شرکت در سال 571376 :
ساماندهی وضعیت اطلاع رسانی و انتشار گزارشات ادوار ی آماری و -1379تحلیلی و آغاز روند رشد قابل ملاحظه
1382 :
توسعه فیزیکی بازار سرمایه، اقدامات اساسی در زمینه توسعه محصولات مالی1384 :
تصویب قانون جدید بازار اوراق بهادار و ایجاد سازمان بورس و اوراق بهادارSEO
1385 :
تأسیس شرکت بورس و تفکیک فعالیت های نظارتی از فعا لیت های اجرایی وتدوین آیین نامه ها و دستورالعمل های اجرایی، آغاز خصوصی سازی با حجم بالا از
طریق بورس
در حال حاضر سازمان بورس و اوراق بهادار با تجهیز بدهنه ی کارشناسی و توسعه
ی سطح مهارتها، با ساختاری که به تصویب هیأت محترم وزیران نیز رسیده است، در حال
انجام وظایف است
. سازمان، موسسه ی عمومی غیر دولتی است که دارای شخصیتحقوقی و مالی مستقل بوده و از محل کارمزدهای دریافتی و سهمی از حق پذیرش شرکت
ها در بورس و سایر درآمدها اداره می شود
. هیأت مدیره سازمان دارای پنج عضو استکه از میان افراد امین و دارای حسن شهرت و تجربه در رشته ی مالی منحصراً از
کارشناسان بخش غیر دولتی به پیشنهاد رئیس شورا و با تصویب شورا انتخاب می شوند
.چهار نفر از اعضاء هیأت مدیره به شکل موظف از معاونین سازمان می باشند
: معاوننظارت بر نهادهای مالی، معاون نظارت بر بورس ها و ناشران، معاون حقوقی و م عاون
اجرایی
. سه مدیریت : پژوهش، توسعه و مطالعات اسلامی، مدیریت حراست و مدیریتروباط عمومی و امور بین الملل نیز مستقیماً زیر نظر رئیس سازمان مشغول فعالیت هستند
.قابل ذکر است فعالیت بورس اوراق بهادار تهران از سال
1368 در چهار چوب برنامهپنج ساله اول توسعه اق تصادی اجتماعی و فرهنگی تجدید فعالیت بورس اوراق بهادار تهران
به عنوان زمینه ای برای اجرای سیاست خصوصی سازی، مورد توجه قرار گرفت
. البتهگرایش سیاست گذاری های کلان اقتصادی به استفاده از ساز و کار بورس، افزایش
چشمگیر شمار شرکت های پذیرفته شده و افزایش حجم فعال یت بورس تهران را در بر
داشت و شرکت های پذیرفته شده در بورس و فعال در آن به دو دسته شرکت های تولیدی
و شرکت های سرمایه گذاری تقسیم شدند
.