انواع بودجه ریزی

(مربوط به پروژه مالیه عمومی)

شیوه های بودجه ریزی  عبارتند از : 1-بودجه ریزی افزایشی 2-بودجه ریزی برنامه ای 3-بودجه ریزی بر مبنای صفر 4-بودجه ریزی عملیاتی در عین حال ، اجـرا هر کدام از این شیوه های بودجه ریزی ، به مراتب از نوع شکل آن ها اهمیت بیشتری دارد . این شیوه ها نه تــنها قواعد تصمیمات بودجه ای را تعیین می کنند ، بلکه استاندارد های سنجش موفقیت ، یا قواعد ارزیابی همان تصمیمات را نیز مشخص می نمایند . در عمل منحصر ساختن نظام بودجه ریزی یک کشور به یک از این شیوه ها امکان پذیر نیست و اکثر کشورها از چندین شیوه به طور همزمان به عنوان بخشی از فرآیــند بودجه ریـــزی خود استفاده می کنند  .

بـــودجه ریزی افزایشی ( مفهوم و هدف )

بودجه ریزی افزایشی که به بودجه ریزی خطی یا بودجه ریزی موضوعی نیز معروف است این امکان را فراهم می کند تا بتوان تنها با افزایشی ناچیز نسبت به آنچه در سال گذشته وجود داشته است بودجه سال آینده خود را آماده کرد و نــیازی به اهداف برنـامه ای روشن یا تعیین شاخصی برای سنجش اثر بخشی و کــارایی به منظور اجــرا موفقیت آمــیز بودجه ریزی نیست . تنها از بودجه پایه ، موجود آغــاز می کنیم و هر سال بر مبنای « سهم عادلانه » به کاهش یا افــزایش نـاچیزی می پردازیم . در این روش برای هر یک از گروه های اصلی هزینه ها از قبیل هزینه های پرسنلی ، مواد و هــزینه های سرمایه ای و دینــی در نظر گرفته می شود . سازمان ها و دستگاه های اجرایی می توانند تصمیم بگیرند که هر کسی در هر سطحی از سازمان از چه اخــتیاراتی برای انـتقال اعتبار استفاده کند . بودجه ریزی افـزایشی نخستین بار در اوایل سده بیستم به عنوان بخشی از اطلاعات بودجه ای برای کــاهش فساد ســـیاسی معرفی گردید . بودجه ریزی افزایشی به دلیل اهمیتی که در افزایش پاسخ گویی مالی دارد به مــاندگارترین و رایج ترین شیوه بودجه ریــزی در بــخش عمومی تبدیل شده است . این شیوه از بودجه ریزی بر سایر شیوه های بودجه ریزی تحمیل می شود یا به همراه آنان به کار می رود  . هــدف ، اطلاعات و تخصصی که برای اجرای بودجه ریزی افزایشی ضروری است ، با آنچه بــرای بودجه ریزی بــرنامه ای ، ملیاتی یا صفر لازم است ، تفاوت دارد  .

مــزیت ها و مـعایب بودجه ریزی افزایشــی :

مزین های آن : برای اجرای موفقیت آمیز بودجه ریزی افزایشی مهارت های برنامه ای یا مدیریتی چندانــی برای یک اداره لازم نیست – در مواردی که کــمبود زمان وجود دارد خوب عمل می کــند و به زمان زیادی نیاز ندارد  . در این روش افــزایش کارایی و کاهش تعارض دیده می شود . در بودجه ریزی افزایشی وقتی درخواست از منابع موجود بیشتر باشد ، با کــاهش بودجه بخش های مخــتلف که بــا فرمول هایی همچون « ســـهم عـــادلانه » انجام می شود می توان بودجه متوازن را تعیین کرد که باعث کاهش تعارض در فرآیند بودجه ریزی می شود  .

معایب بودجه ریزی افزایشی : -کـارایی ، اثربخشی و ملاحضات آتی نادیده گرفته می شود چون بودجه ریزی افزایشی می تواند بدون ارتباط با اهداف یا نتایج هــزینه ها انجام شود – در بودجه ریزی افزایشی برای توجیه درخواست های افزایشی هـزینه ها معمولاً از طــیف وسیعی از اطلاعات از قـبیل حجم کــاری ، شاخص های فعالیت و . . . استفاده می شود کــه گنجاندن چــنین اطلاعاتی در این شیوه از بودجه ریزی الزاماً نظام مند نیست

بــودجه ریزی بـــرنامه ای ( مفهوم و هدف )

بودجه ریزی برنامه ای گروه های سنتی هزینه ها را در بودجه ریزی افزایشی به ار می رفتند سازماندهی می کند . هدف این بودجه ریزی ( بـرنامه ای ) تــاکید بر واحدهای فعالیتی است که هر یک از ردیف های بودجه به آن اختصاص یافته است . این بــودجه با اینکه بیش از 5 سال قدمت دارد ولی تــنها در دهــه 1960 به عنوان روش بودجه ای متمایز با عنوان « نــظام بــرنامه ریزی طــراحی و بــودجه ریزی » محبوبیت یافت . روبرت مک نامارا این شیوه را در وزارت دفاع اجرا کرد . که هدف از آن ایجاد پــیوندی نــظام مند میان برنامه ریزی و بودجه ریزی تلقی می شوند . بسیاری از سازمان ها بودجه خود را در چارچوب مـجموعه هایی از فعالیت ها ، سازمان می دهند ولی بدون اطلاع از برنامه ای که در ورای این فعالیت ها قرار دارد ، به سختی می توان دریافت که این فعالیت ها در خدمت چــه اهدافی هستند در بودجه ریزی

بــرنامه ای هدف : - ایجاد امکان دسترسی آسان تر شهروندان به اطلاعات سودمند – پاسخ گویی برنامه ای اثر بخشی برنامه ای و آیا این برنامه به اهداف و آرمان هایش نائل می شود ؟ که ارمان ها و اهداف باید به صــورت ادواری ارزیابی شوند تا مطمئن شویم که به خوبی نــمایانگر اقدامات برنامه ریزی شده ســازمان ها و شرایط متغیر عملکرد آن ها هستند . برخورداری از آرمان ها و اهداف روشنی کـه با فرآیند بودجه ارتباط داشته باشد ، مــزیت های بـیرونی و درونی زیادی به همراه دارد . که یکی از این مزیت های بیرونی ، در اختیار گذاشتن اطلاعات مــدیریتی به وزیران و سیاست گذاران و تصمیم گیران است  .

مزیت های بودجه ریزی برنامه ای : -پیوند آشکار مــیان فعالیت های برن«امه ای و تخصیص یودجه ایجاد می کــند – به مــدیران این امکان را می دهد که بــخش ها را به کــل و حــال را به آینده پیوند دهــند.

مــعایب آن : نـیازمند سرمایه گذاری چشمگیر در زمینه منابع است و احتمال تعارض در آن بــالا است – در این روش ( بــودجه ریزی بـــرنامه ای ) کـاهش انعطاف پذیری ، افزایش بالقوه ی تعارضات و بسیار زمان بر است  .

بـــودجه ریزی بـــر مـــبنای صـــفر :

بودجه ریزی بر مبنای صفر اولین بار توسط پیترفیر در شرکت تگزاس اینسترومنتز آمریکا در اواخر دهــه 1960 ابداع شد ، هدف اصلی از این بودجه ریزی اولیت دار کردن و مناسب بودن آنچه انجام می شود و باید انجام شود . بودجه ریزی بر مبنای صفر از مدیران می خواهد تا بودجه خود را مثلاً به 70 تا 80% بودجه سال قـبل کـاهش دهند و آنگاه درخواست های مورد نظر خود را به آن بــیافزایند این رویکرد معمولاً «بــودجه ریزی صــفر تــعدیل یــافته » نامیده می شود . اگرچه این رویکرد مدیران را تشویق می کند تا برخی برنامه های موجود را در رقابت با برنامه های جدید قرار دهند ولی آنها را از تنش شدید نــاشی از توجیه همه برنامه ها از نقطه صفر رهـا می کند بـنابراین ویژگی اصلی این بودجه ریزی ، بـازنگری نظام مند برخی از بخش های فعالیت های بــرنامه های کــنونی از ابتدا است و بسته به جایگاه اصلی قدرت این بودجه ریزی را مــی توان در هر یک از سطوح و یا تــمام سطوح ســازمان اجرا کـرد . بـودجه ریزی بر مبنای صفر نــیازمند زمان و منابع چشمگیر بــرای بـازنگری فعالیت ها از صفر است و همچنین نــیازمند پرسنل و مدیرانی است که از اعتماد به نفس برخوردار باشند  .

مـزیت بـودجه ریزی بـر مـبنای صـفر : از آنجایی که مـدیران بودجه ای مجبورند درخواست های بودجه خود را به بودجه پایه بین 10 تا 20% کـاهش دهند آنگاه ب مـدیران فرصت داده می شود تا فعالیت های جاری خود را در بـسته های تصمیم گـیری جدیدی سـازمان دهـی کنند  . ب««نابراین نقطه قوت این بودجه ریزی این است که فرصت بــازنگری در فرضیات و فعالیت های کــنونی را فراهم می اورد و هـمچنین فرصت تجدید نظر در تخصیص مـنابع را فــراهم می کند  .

مـعایب بـودجه ریزی بـر مـبنای صـفر : شیوه بودجه ریزی بر مبنای صفر ، مدیران و کارمندانی را که ممکن است برنامه های خود را که بخشی از یک بسته کاهشی ببینند نگران می کند حتئ اگـر بودجه فعالیت آنها هرگز کاهش نیابد ، کـارمندان همواره احساس می کنند کسی ارزش کـار آنها را نمی داند این تضعیف روحیه مشکلاتی را تــشدید می کند بنابراین نقطه ضعف این بودجه ریزی این است که فشار زیادی به منابع سازمان وارد مـی کند ، تهدــید کننده است و معمولاً به ایجاد مقاومت مـی انجامد ، همچنین مقایسه میان واحدهای سـازمانی را دشوار می کنـد .

بـودجه ریزی عـملیاتی : بودجه ریزی عملیاتی عبارت است از : برنامه عملکرد سالانــه که رابطه میان میزان وجوه تخصص یافته ی هر بـرنامه با نتایج بدست آمده از اجرا آن برنامه را نشان می دهد و این بدان مــعنا است که با هر میزان اعتبار تخصیص یافته ی هر بــرنامه ، می باست مجموعه معینی از اهداف تأمین شود . چنین بودجه ای باید به روشنی ارتباط بین اعتبارات هــزینه شده توسط دولــت و نتایج حاصله برای مردم را نشان دهد  . در واقع در بودجه عملیاتی تشریح دقیق این رابطه کلید مدیریت صحیح بــرنامه هاست در این شیوه باید ، علاوه بر تعیین دقــیق فعالیت های هـر برنامه هــزینه های هر کدام از برنامه ها نیز به دقت براورده شود در چنین چارچوبی کــارآیی و اثـربخشی بــرنامه به عنوان هدف اصلــی بودجه ریزی عملیاتی مــطرح می شود  . سوالی که مطرح می شود این است که آیا بـرنامه ها از لحاظ هـتزینه هااثربخش است ؟ آیــا بــرنامه کارآمد است ؟ بودجه عملیاتی به شکل کلی در پی این است که روشن کند بودجه و منابع مالـــی به مصرف رسیده چگونه نتایج مطلوب را به بار خواهد آورد و از این طـریق مـی تواند با نشان دادن اثرات بالقوه افزایشی یا کاهشی بــودجه به تصمیم گیری درباره تخصیص منــابع کمک موثری کند . بودجه ریزی عملیاتی یک فرآیــند مستمر است که تمامی مـدیران در هــمه سطوح از مـسئولین ارشد دستگاهها تا کــارشناسان اداری عادی در آن دست اندر کارند  .

بودجه ریزی عملیاتی برای موفقیت نیازمند منابع قابل توجهی برای ایجاد شاخص های معتبر و هــمچنین نـیازمند زمان برای جلب اعتماد تصمیم گران برای ایجاد شاخص های عملکردی است  .

مــزیت : بودجه ریزی عملیاتی برای مستند سازی دستاوردها شیوه های عینی ایجاد می کند . بودجه ریزی عملیاتی یک ابزار تشخیص ارزشمند براس دستیابی به درکی عمیق و زیربنایی از رابطه میان منابع به کار گرفته شده و عملکردهاست . بودجه عملیاتی چنانچه به خوبی تهــیه شده باشد با شفافیت بیشتری عملکرد اجرائی برنامه ها را نــشان می دهد بودجه عملیاتی با استفاده از شاخص های فعالیت مــبنای ستانده های مورد انتظار و اهداف عملیاتی بــرنامه ها را مشخص کرده و بــدین ترتیب ابزار بسیار موثری است که نشان می دهد مــیزان مخارج در هر زمینه ای چه تاثیری بر کیفیت و کمیت نتایج حاصله دارد بودجه عملیاتی مبنای مناسبی برای یک سیستم جامع سنجش و ارزیابی عملکرد در چارچوب بــرنامه استراتژیک ســازمان نیز هست و می تواند نشان دهد که اعتبارات هزینه شده چه تاثیری بر عملکرد بـرنامه داشته اند و این عملکرد چه تاثیری بر نتایج مطلوب نــهایی خواهد داشت . بودجه ریزی عملیاتی تصمیم گیری درباره تأمین خدمات از طریق پیمانکاران بخش خصوصی را تسهیل نموده و به مدیران امکان می دهد تا در این زمینه با اگاهی و اطلاع بیشتری تصمیم بگیرنــد .

مــعایب بــودجه عملیاتی : نقطه ضعف این نوع بودجه ریزی این است که زمان بر و پرهــزینه است . شــناسایی هزینه فعالیتها فرآیندی پیچیده است و مستلزم صرف زمان و انرژی قابل ملاحظه ای است  . همچنین به دلیل ترس از استفاده از شاخص ها برای مــجازات و تنبیه پتانسیل زیادی برای ایجــاد مقاومت دارد . چالشی که در مــسیر تعریف بــودجه عملیاتی مطرح است شاخص های عملکردی است که از طریق ارتقاء سیستم های اطلاعاتی مالی و مدیریتی ، ممکـــن است  . تعیین اهداف برای خروجی های بــرنامه ، هزینه واحد و نتایج بدست آمــده از بـرنامه در بودجه عملیاتی فقط بخشی از راه حل است و مــهمتر از آن فـتراهم کردن اطلاعات معتبر و به موقع در خــصوص عملکرد بــرنامه در طول سال است .

*در پایان می توان گـفت یکی از مهمترین وجــه تمایز این شیوه ها نوع اهداف آن هاست به گونه ای که پاسخ گویی مــالی برای شـیوه ی بودجه ریــزی افزایشی اولین هدف تلقی می شود و در صورتی که هدف اصلی بودجه ریزی بــرنامه ای ، پاسخ گویی بـرنامه ای است . بودجه ریزی های عملیاتی و بر مــبنای صفر هر کدام به ترتیب کارآیی پی گیری بـرنامه های اولیت دار را مــبنای عمل خود قرار می دهند . هــمین طور نـقشآفرینان اصلی هر کدام از شیوه های بودجه ریزی نسبت به دیگری متفاوت است و اجراء دقیق هــر کدام از شیوه ها رابطه تنگاتنگی با شــناسایی دقیق نقش آفرینان اصلی دارد  .